Bir çevrim içi oyunda hiç tanımadığınız dört kişiyle aynı takıma düşüyorsunuz.
Kimsenin gerçek adını bilmiyorsunuz.
Kaç yaşında olduklarını bilmiyorsunuz.
Ne iş yaptıklarını, nerede yaşadıklarını, günlerinin nasıl geçtiğini bilmiyorsunuz.
Hoş, bunlardan herhangi birini ya da birkaçını bilmeniz de amacınız açısından çok bir şey değiştirmeyecek...
Oyuna başladıktan birkaç dakika sonra ortak bir hedefiniz oluyor.
Biriniz öne çıkıyor.
Biriniz destek oluyor.
Biriniz hata yaptığında diğeri kapatmaya çalışıyor.
Bazen birlikte kazanıyorsunuz.
Bazen de işler kötü gidiyor.
Ve tam burada oyunun sosyal tarafı değişmeye başlıyor.
Biraz önce “takım arkadaşım” dediğiniz kişi, birkaç dakika sonra başarısızlığın sorumlusu ilan edilebiliyor.
“Senin yüzünden kaybettik.”
“Bu oyunu bilmiyorsan neden girdin?”
“Takımı taşıyamıyorsun.”
Bazen iş burada da kalmıyor.
Hakaret geliyor.
Aşağılama geliyor.
Dışlama geliyor.
Hatta sistematik biçimde hedef alma ve zorbalığa kadar uzanabiliyor.
Bu nedenle dijital oyunların sosyal etkisini tartışırken yalnızca şu soruyu sormak bana eksik geliyor:
“İnsanlar oyunlarda arkadaşlık kurabiliyor mu?”
Asıl soru belki de şu:
Aynı oyun ortamı bizi bir anda birbirimize yaklaştırırken, birkaç dakika sonra neden birbirimize bu kadar sert davranabiliyor?
Oyun yalnızca oyun değil, aynı zamanda sosyal bir ortam
Çok oyunculu dijital oyunların en önemli özelliklerinden biri, oyuncuları yalnızca aynı dijital alanda buluşturmamaları. Bu deneyimin bu kadar sınırlı ve pasif bir çerçevesi olduğunu düşünmüyorum.
Birçok oyunda oyuncular birbirlerine ihtiyaç duyuyor. Bir hedefe ulaşmak için bilgi paylaşmaları, birbirlerini korumaları, strateji geliştirmeleri veya görev dağılımı yapmaları gerekiyor.
Bu açıdan baktığımızda dijital oyun, yalnızca ekranda gerçekleşen bir etkinlik değil.
Bir iletişim ortamı.
Bir grup deneyimi.
Hatta bazı oyunlarda oldukça yoğun bir sosyal ilişki alanı.
2025'te yayımlanan bir sistematik derleme, çevrim içi oyun topluluklarında oyuncuların sosyal destek ve sosyal sermaye deneyimlerinin topluluk içindeki kimlikler ve etkileşim biçimleriyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Yani çevrim içi ilişkileri sırf “sanal” oldukları için önemsiz kabul etmek pek doğru değil.
Çünkü bir arkadaşlığın ya da sosyal desteğin anlamlı olması için tarafların mutlaka aynı fiziksel ortamda bulunması gerekmiyor.
Üstelik gündelik ilişkilerimizin giderek daha büyük bir bölümünün dijital ortamlara taşındığını da düşünürsek, fiziksel yakınlığı sosyal ilişkinin ön koşulu saymak giderek daha zorlaşıyor.
Bazen kötü geçen bir günün sonunda oyuna girip uzun süredir birlikte oynadığınız insanlarla konuşmak bile gerçek bir sosyal destek deneyimine dönüşebiliyor. Hatta insanın bir süreliğine gündelik sıkıntılarından uzaklaşıp kendisini daha iyi hissetmesini sağlayabiliyor; bunu kendi deneyimimden de biliyorum.
Ama oyunun sosyal olması, o ortamın otomatik olarak sağlıklı olduğu anlamına gelmiyor.
Birlikte oynamak neden yakınlaştırabiliyor?
Burada iş birliği, karşılıklılık ve kısacası paylaşım önemli.
2026'da yayımlanan iki deneylik bir çalışma, iş birliğine dayalı oyun koşullarında oyuncuların daha fazla prososyal davranış gösterdiğini buldu. Araştırmada bunun bir bölümünün karşılıklılık beklentisiyle açıklanabildiği görülüyor. Yani ben sana yardım edersem senin de bana yardım edeceğine ilişkin beklenti, olumlu davranışı destekleyebiliyor.
Bu aslında oyun dışındaki günlük sosyal hayatımızdan çok da farklı değil.
Bir ekip içinde biri bize yardımcı olduğunda biz de ona yardımcı olmaya daha yatkın hale gelebiliyoruz.
Bu durum, sosyal psikolojideki karşılıklılık ilkesi açısından da oldukça tanıdık.
Birlikte başarı kazanmak ortaklık hissini artırabiliyor.
“Ben” biraz geri çekilip “biz” ortaya çıkabiliyor.
Özellikle takım temelli oyunlarda bunun oldukça güçlü olduğunu düşünüyorum.
Bir süre sonra yalnızca kendi performansınızı değil, takımın performansını düşünmeye başlıyorsunuz. Hatta bazen kendinizi feda edebiliyorsunuz. MOBA türü oyunlarda destek ya da tank karakteri oynuyorsanız, takımın kazanması için bununla oldukça sık karşılaşabiliyorsunuz.
Biriniz hata yaptığında diğeriniz kapatıyor.
Bir oyuncu iyi bir hamle yaptığında bütün takım faydalanıyor; örneğin MOBA oyunlarında Turtle veya Lord gibi takımın tamamına avantaj sağlayan hedefleri almak bunun güzel bir örneği.
Ve başarı artık bireysel olmaktan çıkıyor.
“Ben kazandım.”
yerine
“Biz kazandık.”
demeye başlıyoruz.
Ancak burada küçük ama önemli bir sorun var.
“Biz” duygusu güçlendikçe, başarısız olduğumuzda o başarısızlığın kime ait olduğu sorusu da önem kazanmaya başlıyor.
Bazen takımda bir günah keçisi arayışı başlayabiliyor.
Kaybedince neden birini suçlamak bu kadar kolay?
Takım oyunlarında sanırım hepimizin en az bir kez gördüğü sahne şu:
Oyun kötü gidiyor, birileri hata yapıyor, takımın iletişimi bozuluyor ve bir noktadan sonra ekip artık rakiple değil, kendi içinde savaşmaya başlıyor.
Bir oyuncu hedef haline geliyor.
“Jungle yüzünden.”
“Support hiçbir şey yapmıyor.”
“Tank oynayamıyor.”
“Bu adam yüzünden kaybettik.”
Burada yalnızca kötü iletişim yok.
Psikolojik olarak oldukça tanıdık bir mekanizma da devreye girebiliyor:
Başarısızlığın nedenini dışarıda aramak.
Sosyal psikolojide buna öz-yüceltici yanlılıkla ilişkilendirilebilecek bir eğilim olarak bakabiliriz: İnsanlar başarıyı kendi becerileriyle, başarısızlığı ise dış koşullarla açıklamaya daha yatkın olabilir.
Takım oyunları bu eğilimi oldukça görünür hale getirebiliyor.
Kazandığımızda:
“Çok iyi oynadım.”
Kaybettiğimizde:
“Takım kötüydü.”
Bu sınavlarda da böyledir.
İyi bir not söz konusu olduğunda:
“90 aldım.”
Kötü bir not söz konusu olduğunda:
“Hoca 30 vermiş.”
Konumuza dönecek olursak, bu durum her zaman böyle olmuyor.
Bazen gerçekten takım arkadaşımız kötü oynuyor, bazen de gerçekten biz kötü oynuyoruz.
Ama oyun sırasında elimizde bütün bilgilerin bulunduğunu düşündüğümüz için diğer oyuncunun hatasını çok net, kendi hatamızı ise bağlam içinde değerlendirebiliyoruz.
Benim hamlem başarısız olduysa:
“Ping yüksekti.”
“Takım gelmedi.”
“Cooldown vardı.”
“Karşı taraf şanslıydı.”
Başka biri hata yaptıysa:
“Kötü oyuncu.”
İşte burada davranışla kişiyi birbirine karıştırmaya başlıyoruz.
Kendi davranışımızı koşullarla açıklarken başkasının hatasını doğrudan onun kişiliğine ya da becerisine bağlamak, sosyal psikolojide temel yükleme hatası olarak bildiğimiz eğilimi de hatırlatıyor.
Bir hata, oyuncunun bütün kimliğine dönüşüyor.
Suçlama ne zaman günah keçisine dönüşüyor?
Bazen takım içindeki suçlama bir adım daha ileri gidiyor.
Başarısızlığın bütün nedeni tek bir kişiye yüklenmeye başlanıyor.
Bu noktada artık performansı değerlendirmekten çok, grup içindeki gerilimi belirli bir hedefe yönlendirmekten söz ediyoruz.
2026'da yayımlanan kavramsal bir çalışma, rekabetçi oyunlardaki öfke, iç grup çatışması ve günah keçisi oluşturma süreçlerinin toksik davranışları anlamada önemli olabileceğini özellikle tartışıyor.
Çalışma, rekabetin kişiler arası gerilimi yoğunlaştırabileceğini ve grubun öfkesinin “uygun” bir hedefe yöneltilebildiğini öne sürüyor.
Bence takım oyunlarında bunun neden ortaya çıkabildiğini anlamak zor değil.
Kaybettik.
Kötü hissediyoruz.
Kontrol duygumuz azaldı.
Bir açıklamaya ihtiyacımız var.
Ve karmaşık bir başarısızlığı:
“Hepimiz çeşitli hatalar yaptık.”
diye açıklamak yerine:
“Şu oyuncu yüzünden kaybettik.”
demek çok daha kolay.
Çünkü bir suçlu bulduğumuzda belirsizlik azalıyor.
Üstelik kendi performansımızı sorgulamamız da gerekmiyor.
Sorunun kaynağı artık belli.
Biz değiliz.
O.
Ama grup psikolojisinin en tehlikeli taraflarından biri de bu olabilir.
Bir noktadan sonra takım arkadaşları birbirlerini onaylamaya başlıyor.
“Evet, gerçekten kötü.”
“Reportlayın.”
“Çık oyundan.”
Böylece bireysel öfke grup normuna dönüşebiliyor.
Zorbalık neden oyunlarda bu kadar kolay ortaya çıkabiliyor?
Burada “toxicity” kavramı devreye giriyor.
Ama ben bu kelimenin bazen gereğinden fazla geniş kullanıldığını düşünüyorum.
2025'te yayımlanan sistematik bir derleme de benzer bir probleme dikkat çekiyor. Çalışma, çok oyunculu oyunlardaki toksik davranışların tek bir davranış biçimi olmadığını; yazılı veya sözlü hakaretlerden hedefli tacize, kasıtlı oyun bozma davranışlarından anlık öfke tepkilerine kadar farklı biçimleri kapsadığını gösteriyor.
Yani biri oyunda sinirlenip bir kez sert bir mesaj yazdığında bununla, aynı oyuncuyu sürekli hedef alan sistematik zorbalığı aynı kategoriye koymak çok açıklayıcı olmayabilir.
Niyet farklı olabilir.
Süreklilik farklı olabilir.
Hedef farklı olabilir.
Psikolojik mekanizma da farklı olabilir.
Bazı davranışlar planlı olabilir.
Bazıları ise engellenme ve hayal kırıklığının ardından verilen ani tepkiler olabilir.
2026 tarihli daha kapsamlı bir sistematik derleme de toksik davranışların sosyal inançlar, bireysel özellikler, oyun deneyimi ve teknolojik özellikler gibi birden fazla faktörle ilişkili olduğunu vurguluyor.
Dolayısıyla “oyun insanları saldırganlaştırıyor” demek bana fazla kolay geliyor.
Çünkü oyun ortamı yalnızca davranışın gerçekleştiği yer.
Asıl soru şu:
Hangi koşullar kötü davranışın ortaya çıkmasını kolaylaştırıyor?
Herkes yapıyorsa normal mi oluyor?
İletişim açısından en ilginç noktalardan biri de bence burada.
Bir davranışın sık görülmesiyle kabul edilebilir bulunması aynı şey değil.
2026'da Journal of Broadcasting & Electronic Media dergisinde yayımlanan deneysel çalışma, oyuncuların olumsuz davranışları çevrim içi oyunlarda yaygın olarak algılayabildiklerini ama bunun bu davranışları onayladıkları anlamına gelmediğini gösteriyor.
Özellikle rekabetçi oyunlar ve sesli iletişim ortamlarında bu ayrım daha görünür hale geliyor.
Bence bu oldukça önemli.
Çünkü oyuncular sık sık:
“Online oyun böyle.”
“Millet küfür ediyor işte.”
“Ranked oynuyorsan alışacaksın.”
gibi cümleler kurabiliyor.
Ama bir davranışın sık yaşanması onu normal ya da kabul edilebilir hale getirmiyor.
Burada betimleyici norm ile onaylanan norm arasında fark var.
İnsanlar bir davranışı herkesin yaptığını düşünebilir ama aynı davranışı doğru bulmayabilir.
Bu ayrımı unuttuğumuzda kötü davranışı istemeden meşrulaştırabiliyoruz.
“Zaten herkes böyle.”
cümlesi bazen davranışın devam etmesini sağlayan en güçlü araçlardan biri haline gelebiliyor.
Peki kimse neden müdahale etmiyor?
Bir oyuncu sürekli hedef alındığında takımın diğer üyeleri de bunu görüyor.
Ama çoğu zaman kimse bir şey söylemiyor.
Burada çevrim dışı dünyadan bildiğimiz başka bir psikolojik süreç devreye giriyor:
seyirci etkisi.
Online oyunlarda toksik davranış karşısında seyircilerin nasıl davrandığını inceleyen 2026 tarihli doğal gözlem çalışması da oyuncuların müdahale davranışlarının bağlama göre değiştiğini gösteriyor.
Bazen biri hedef alınırken diğer oyuncular sessiz kalıyor.
Bazen konuya karışmak istemiyorlar.
Bazen kendilerinin hedef olacağından çekiniyorlar.
Bazen de oyunu kazanmak, yaşanan sosyal problemden daha öncelikli hale geliyor.
Üstelik kişi, grubun geri kalanının da bu davranışı normal karşıladığını düşünüyorsa kendi itirazını dile getirmekten kaçınabilir.
Bu noktada Suskunluk Sarmalı'nı hatırlatan bir mekanizma da devreye girebilir: Gerçekte rahatsız olan birden fazla kişi olsa bile herkes kendisini azınlıkta sanıp sessiz kalabilir.
Ama sessizlik tamamen nötr değil.
Hedef alınan oyuncu açısından bazen:
“Kimse buna karşı çıkmıyor.”
mesajına dönüşebiliyor.
Bu nedenle sağlıklı oyun toplulukları yaratmak yalnızca zorbalık yapan kişiyi cezalandırmakla ilgili değil.
Grubun geri kalanının neyi kabul edilebilir gördüğüyle de ilgili.
Oyunlar insanları yakınlaştırıyor mu?
Buraya kadar anlattıklarımızdan sonra sorunun tek bir cevabı olmadığı açık.
Evet.
Dijital oyunlar insanları birbirine yaklaştırabilir.
Arkadaşlıklar kurulabilir.
Sosyal destek gelişebilir.
Takım olma duygusu ortaya çıkabilir.
İnsanlar hiç tanımadıkları kişilere yardım edebilir.
Ama aynı ortamda dışlama, hakaret, suçlama ve zorbalık da ortaya çıkabilir.
Bir oyunun sosyal olması onu otomatik olarak olumlu yapmaz.
Ama olumsuz deneyimler yaşanması da oyunun sosyal değerini ortadan kaldırmaz.
Bence dijital oyunları anlamaya çalışırken yaptığımız temel hatalardan biri tam olarak bu.
Ya çok olumlu anlatıyoruz.
“İnsanları sosyalleştiriyor.”
Ya da çok olumsuz.
“İnsanları yalnızlaştırıyor.”
Oysa gerçek deneyim ikisinin arasında çok daha karmaşık.
Aynı gece aynı oyuncu bir maçta hiç tanımadığı bir takım arkadaşına yardım edebilir.
Bir sonraki maçta başka bir oyuncuyu kaybın sorumlusu ilan edebilir.
Çünkü oyunun içinde yalnızca oyun mekanikleri yok.
İnsan psikolojisi de var.
Grup kimliği var.
Rekabet var.
Hayal kırıklığı var.
Aidiyet var.
Sorumluluk var.
Ve en önemlisi iletişim var.
Bu nedenle belki de dijital oyunların insanları yalnızlaştırıp yalnızlaştırmadığını sormadan önce başka bir şeye bakmamız gerekiyor:
Oyunların içinde birbirimize nasıl davranıyoruz?
Çünkü birlikte oynamak bizi gerçekten birbirimize yaklaştırabilir.
Ama yakın olmak, birbirimize iyi davranacağımızın garantisi değildir.
Bu yazıyı paylaş
Kaynaklar
- Sachan, T., Chhabra, D., & Abraham, B. (2025). Social capital in online gaming communities: A systematic review examining the role of virtual identities. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 28(3), 147–161. https://doi.org/10.1089/cyber.2024.0375
- Wei, M., Lin, J., Wang, X., Chen, S., & Liu, Y. (2026). The effect of video game context and player relationships on prosocial behavior: The mediating role of reciprocal expectations. Entertainment Computing, 56, 101062. https://doi.org/10.1016/j.entcom.2025.101062
- Aboujaoude, E. (2026). Beyond ‘toxicity’: Rethinking rage, rivalry, and regulation in online games. Journal of Behavioral Addictions. https://doi.org/10.1556/2006.2025.00462
- Kordyaka, B., Karaosmanoglu, S., & Laato, S. (2025). Defining toxicity in multiplayer online games: A systematic literature review. Computers in Human Behavior Reports, 19, 100698. https://doi.org/10.1016/j.chbr.2025.100698
- Sun, X., Zhang, B., & Zheng, H. (2026). Understanding toxic behavior in game-mediated social interaction: A systematic review and future directions. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 29(9), 625–640. https://doi.org/10.1177/21522715261477180
- Sherrick, B., Smith, C., Ji, D. Y., Kim, J., Woodland, S., & Fox, J. (2026). How voice chat, cooperativeness, and competitiveness impact prosocial and antisocial norms in multiplayer online video games. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 70(1), 38–54. https://doi.org/10.1080/08838151.2025.2603246
- Nexø, L. A., & Liebst, L. S. (2026). Bystander intervention in response to toxic behavior in online gaming: A naturalistic observational study. Deviant Behavior. https://doi.org/10.1080/01639625.2026.2632677
- Allen, M. S., Robson, D. A., Martin, L. J., & Laborde, S. (2020). Systematic review and meta-analysis of self-serving attribution biases in the competitive context of organized sport. Personality and Social Psychology Bulletin, 46(7), 1027–1043. https://doi.org/10.1177/0146167219893995
- Noelle-Neumann, E. (1974). The spiral of silence: A theory of public opinion. Journal of Communication, 24(2), 43–51. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1974.tb00367.x
